ISTORIJA SUBOTIČKIH CEHOVA

Za razvoj Subotice značajni su sledeci datumi: 1749. Subotica dobija status trgovišta sa novim imenom Sv. Marija, 1779. Grad biva proglašen za slobodni kraljevski grad Marijaterezijapolis i 1869. Izgradnjom zeljeznicke pruge Segedin- Subotica započinje povezivanje grada sa ostalim delovima Evrope. Pruga je sa sobom donela trgovce, bankare i mnogobrojne zanatlije iz svih krajeva tadašnje Austrougarske monarhije. Šezdesetih godina XVIII veka gradsko veće čini konkretne i efikasne korake radi dovođenja što većeg broja zanatlija, kada im obezbeđuje besplatne placeve za izgradnju kuća, oslobađa ih plaćanja poreza od tri do šest godina, daje im predujam u gotovom novcu, kako bi svoju delatnost mogli što uspešnije da obavljaju. Rezultat ovih mera je doseljavanje mnogobrojnih majstora iz ondašnje Mađarske(Segedin, Kečkemet), Austrije (Reistrola), Nemačke (Triera, Majnca, Gornja Rajna). Među novodoseljenim majstorima bilo je kovača, bravara, tkača, cipelara, užara, bačvara, kolara, krznara, šeširdžija, krojača, dugmara, stolara, zidara, knigovezaca, pekara, mesara, remeničara, stara i zlatara, čurčija, pletača čarapa, sapundžija, čizmara, čizmara, papučoša, kabaničara.

Prema podacima iz jednog popisa izvršenom krajem 1775. godine ondašnje Trgovište Sent Marija imalo je već 174 zanatlija svrstanih u 26 zanata. Najbrojnije zanatlije u to vreme su mlinari, čurčije, krojači, čizmari i tkači. U tom popisu navedena su imena 31 mlinara koji su ujedno obavljali tesarske, kolarske i stolarske poslove još od srednjeg veka. Stoga se oni ubrajaju među najstarije zanate i zanatlije u ovom kraju. Sve zanatlije su primane u određene CEHOVE koji su se stvarali zahvaljujući brojnosti zanatlija. Kroz ovu strogo stalešku organizaciju oni su ostvarivali svoje zajedničke i pojedinačne interese. Prvi podaci o organizovanim nastojanjima subotičkih zanatlija da formiraju svoje cehove imamo već 1759. Tada su se majstori: Stipan Martinčević- krojač, Tade Dijanović- čurčija i Đerđ Leke- čizmar, obratili bačkoj županiji sa ciljem da im ona kod Kraljevske namesničke kancelarije izdejstvuje Cehovske privilegije. Poduhvat je urodio plodom. Županija molbu trojice Subotičkih zanatlija upućuje kancelariji u Budim, koja 1763. g. ovdašnjim zanatlijama dodjeljuje cehovsku privilegiju. Zapisnik o radu ovih cehova počeo se voditi 1. januara 1764.g.

Ustrojstvo cehova je bilo veoma kompleksno i strogo uređeno. Najmlađi majstori u cehu bili su takozvani szolgalo mesterek, tj. majstori sluge. Oni su prvenstveno vodili brigu o starijim, bolesnim i iznemoglim majstorima u cehu. Bili su u obavezi da za vreme nedeljne mise u crkvi obavljaju određene religiozne obrede kraj slike ili kipa onog sveca koji je bio zaštitnik ceha. Među funkcionarima ceha nalazio se DIJAK(đak) ili notarius , koji je na cehovskim sednicama vodio zapisnik, ali takođe ispisivao šegrtska pisma, knjižice za kalfe i druge poslove iz minimalnu naknadu. Cehovi su održavali svoje sednice obično svaka tri meseca. Sastanci su se, po tradiciji , uvek održavali kod ceh majstora u njegovoj kući. Odvijali su se po strogo utvrđenom ceremonijalu a koji bi započinjao najpre molitvom. Nakon toga je usledilo otvaranje cehovskog sanduka. To je bio pravi, svečani ritual. Dok se sanduk otvarao, nije se smelo razgovarati a pred otvorenim sandukom članovi ceha morali su uvek biti uredno obučeni. Na glavi nisu smeli imati šešir, šubaru ili kapu a nije se smelo nositi ni oružje. Krajem 19. veka najpoznatiji su bili balovi čurčija i čizmara. Na tim balovima se naravno igralo, pevalo i uz zdravice napijalo. Prema ustaljenom običaju, zabavom su rukovodili izabrani nadzornici. Jedan od nadzornika imao je dužnost da svakom gostu muškog pola pronađe po jednu ćerku nekog majstora sa kojom je trebalo da odigra prvi ples. Odbijanje za ples smatralo se uvredom ceha. U pauzi bala ispijane su zdravice iz vrčeva od kalaja, koji su nazivani floribusom. Stoga su se i same zdravice, odnosno pesme zvale floribus.

Na kraju cehovi veliku brigu posvećuju starim i iznemoglim majstorima. Vodili su brigu o udovici i deci preminulog majstora. Kada bi umro neki majstor, mlađi majstori su bili dužni da mu iskopaju grob i da nose sanduk sa posmrtnim ostacima. Mladi majstori su nosili sveće koje su stavljanje u naročito pripremljene svjetiljke na ukrašenim držačima. Bile su to takozvane cehovske lampe sa simbolima određenog ceha na vrhu. Posljednja ovakva sahrana u Subotici, uz svečani ceremonijal i nošenje cehovskih lampi , obavljena je prilikom pogreba jednog tkačkog majstora 1874.g.

Cehovski sanduci su predstavljali glavno blago cehova. Premda su po veličini bili različiti, svaki drugačije boje i izrađivani od drugačijeg materijala, neki od njih su bili prava remek-dela stolarskog i bravarskog zanata. Gradski muzej u Subotici raspolaže sa više veoma lepih i izvanredno očuvanih cehovskih sanduka. U ovim sanducima se nalazila celokupna dokumentacija određenog ceha, pa su oni stoga čuvani kao svetinja. Iz sanduka se ništa nije moglo izvaditi ili pak staviti bez znanja cehovskog zbora.

Da bi kalfa nakon određenog broja godina provedenih u vandrovanju, stekao pravo da postane mladi majstor i da bude primljen u majstorski ceh, prvo je morao da se prijavi cehmajstoru, kome je podneo sva svoja dokumenta: krštenicu, šegrtsko pismo, vandrovku i moralno svedočanstvo. Ako kandidat nije bio iz Subotice, prethodno je trebalo da traži dozvolu za useljenje od gradskog veća. Do primanja u ceh trebalo je da prođe probno vreme da bi posle njegovog isteka kandidat  mogao da pristupi izradi svog remek- dela. Svaki ceh je imao svoja pravila koja su se odnosila na izradu majstorskog rada, kojim je kalfa potvrđivao koliko se razume u svoj zanat i koliko ga je savladao. Nakon položenog majstorskog ispita, novopečeni majstor je bio dužan da za ulazak u ceh plati cehovsku članarinu (cehovska ili majstorska taksa), nakon čega dobija majstorsku diplomu. U roku od godinu dana novoprimljeni majstor je bio obavezan da priredi majstorsku gozbu( mester-asztal), na kojoj su se uz prigodne zdravice nazdravljali novom mladom majstoru. Zanatlija koji je stekao naziv majstora bio je ravnopravni član ceha i imao prava i privilegije.

Društvena, politička i privredna transformacija austrougarskog društva nametnula je brojne i različite primene u radu i životu cehova, koji postepeno gube svoju snažnu moć i vlast. Novi zakonski propisi reorganizuju njihov rad, a mnoga prava im se uskraćuju ili ograničavaju. Stoga se zadatak cehova svodi uglavnom na socijalnu problematiku. Iako su cehovi izgubili mnoga svoja prava, oni u društvenom životu grada imaju značajnu ulogu. Nekadašnji cehovski običaji vezani za neke značajne događaje (izbor starešine ceha, prenošenje cehovskog sanduka prilikom izbora novog cehmajstora, zdravice ispijanje iz cehovskog bokala i cehovskih čaša prilikom inkorporacije kalfi) sada su samo običaji koji podsećaju na nekadašnji moćni cehovski život.Cehovski balovi su bili neizostavni deo razvijenog cehovskog života. Bal se najčešće održavao u vreme Poklada, jer se tada birala nova uprava ceha, pa se cehovski sanduk od bivšeg starešine ceha prenosio u kuću novoizabranog ceh- majstora.

Ceremonijal prenošenja cehovskog sanduka je bio veoma živopisan, te je ličio na pravi spektakl. Sanduk je prenošen u povorci. Mlađi članovi ceha koji su u njoj učestvovali po pravilu su bili maskirani. Ove maškare su obično simbolizovale suštinu zanata koji je bio obuhvaćen određenim cehom.